
Theo Điều 22 Luật Quản lý thuế 108/2025/QH15 (hiệu lực từ 01/7/2026), cơ quan thuế kiểm tra theo nguyên tắc quản lý rủi ro và ưu tiên kiểm tra trực tuyến, từ xa trên dữ liệu điện tử. Hồ sơ có rủi ro cao sẽ được yêu cầu giải trình hoặc kiểm tra tại trụ sở người nộp thuế. Dưới đây là các dấu hiệu sai phạm cơ quan thuế thường rà soát ở doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV), đã đối chiếu với quy định đang áp dụng.
1. Hành vi gian lận thuế GTGT
1.1. Hành vi gian lận liên quan đến hóa đơn, chứng từ
– Khấu trừ thuế GTGT của hóa đơn không hợp pháp. Theo khoản 7 Điều 3 Nghị định 254/2026/NĐ-CP, nhóm này gồm: hóa đơn giả; hóa đơn chưa có giá trị hoặc hết giá trị sử dụng; hóa đơn điện tử không đăng ký sử dụng; hóa đơn chưa có mã khi phải dùng hóa đơn có mã. Hóa đơn mua vào có ngày lập từ ngày cơ quan thuế xác định bên bán không hoạt động tại địa chỉ đăng ký cũng không hợp pháp. Hóa đơn lập từ hành vi bị nghiêm cấm không được khấu trừ (khoản 3 Điều 14 Luật Thuế GTGT 48/2024/QH15).
– Chia nhỏ giá trị thanh toán để né chứng từ không dùng tiền mặt. Trước đây, DNNVV thường chia thành nhiều hóa đơn dưới 20 triệu đồng và ghi hình thức “tiền mặt”. Từ 01/7/2025, ngưỡng này là 05 triệu đồng (đã gồm thuế GTGT) theo Điều 26 Nghị định 181/2025/NĐ-CP. Mua nhiều lần trong cùng một ngày của một người bán, tổng từ 05 triệu đồng trở lên, cũng phải có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt mới được khấu trừ.
– Chứng từ bên mua nộp tiền mặt vào tài khoản bên bán không được chấp nhận là chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt (khoản 1 Điều 26 Nghị định 181/2025/NĐ-CP). Đây là cách “lách” cơ quan thuế thường phát hiện khi đối chiếu sao kê.
– Khấu trừ vượt mức quy định với ô tô chở người từ 09 chỗ trở xuống. Xe có giá trên 1,6 tỷ đồng chỉ được khấu trừ tương ứng phần giá đến 1,6 tỷ đồng, trừ xe dùng kinh doanh vận tải, du lịch, khách sạn, xe làm mẫu và lái thử (khoản 4 Điều 24 Nghị định 181/2025/NĐ-CP). Một số DNNVV vẫn khấu trừ toàn bộ và ghi sai tên chủng loại, nhãn hiệu tài sản trên sổ TSCĐ (TK 211).
– Khấu trừ thuế GTGT của hàng hủy, hàng trả lại. Khi trả lại hàng, người bán phải lập hóa đơn điều chỉnh (điểm c.1 khoản 5 Điều 10 Thông tư 91/2026/TT-BTC). Một số DNNVV không ghi rõ nội dung “hàng hủy”, “hàng trả lại” mà ghi chung chung “thuế GTGT của Công ty A, Công ty B…” để giữ số khấu trừ.
1.2. Khấu trừ thuế GTGT của hàng hóa, dịch vụ không liên quan đến sản xuất, kinh doanh
– Không phân bổ hoặc phân bổ sai thuế GTGT đầu vào dùng chung cho hàng chịu thuế và không chịu thuế. Theo khoản 2 Điều 23 Nghị định 181/2025/NĐ-CP, chỉ phần dùng cho hàng chịu thuế được khấu trừ. Không hạch toán riêng được thì phân bổ theo tỷ lệ doanh thu chịu thuế trên tổng doanh thu trong kỳ.
– Kê khai khấu trừ hóa đơn mang tên, mã số thuế của công ty nhưng thực chất là hàng hóa, dịch vụ tiêu dùng cho cá nhân, gia đình như máy điều hòa, ti vi, tủ lạnh. Lưu ý: thuế GTGT đầu vào của hàng dùng để cho, biếu, tặng, khuyến mại, quảng cáo phục vụ kinh doanh vẫn được khấu trừ (khoản 7 Điều 23 Nghị định 181/2025/NĐ-CP). Sai phạm nằm ở việc đưa chi tiêu cá nhân vào hồ sơ doanh nghiệp.
1.3. Kê khai trước thời điểm có chứng từ nộp NSNN
– Trường hợp này thường gặp ở lô hàng nhập khẩu. Thuế GTGT khâu nhập khẩu chỉ được khấu trừ khi có chứng từ nộp thuế (điểm a khoản 2 Điều 14 Luật Thuế GTGT; Điều 25 Nghị định 181/2025/NĐ-CP). Một số DNNVV kê khai theo tờ khai hải quan thay vì chứng từ nộp tiền, làm sai lệch kỳ khấu trừ hoặc số thuế phải nộp.
1.4. Gian lận qua việc giảm thuế GTGT đầu ra
– Các hành vi gian lận đầu ra chủ yếu nhằm giảm doanh thu tính thuế. Hay gặp nhất là bán hàng không lập hóa đơn để che giấu doanh thu. Với hóa đơn giấy trước đây, có doanh nghiệp ghi giá, số lượng ở liên lưu (Liên 1, Liên 3) nhỏ hơn liên giao khách hàng (Liên 2). Lập hóa đơn khống (không có hàng hóa, dịch vụ kèm theo) để hợp thức hóa đầu vào cho bên mua cũng thuộc nhóm này.
– Theo khoản 7 Điều 3 Nghị định 254/2026/NĐ-CP, các hành vi trên là sử dụng không hợp pháp hóa đơn. Nhóm này gồm cả hóa đơn phản ánh không đúng giá trị thực tế và hóa đơn lập khống, lập giả. Mức phạt là 20–50 triệu đồng với tổ chức, trừ trường hợp bị xử lý về khai sai hoặc trốn thuế (khoản 1 Điều 28 Nghị định 125/2020/NĐ-CP, theo Văn bản hợp nhất 27/2026/VBHN-NĐ-BTC).
– Bên cạnh các hành vi chung, DNNVV ở một số lĩnh vực đặc thù có cách gian lận riêng:
Trong lĩnh vực xây dựng (xây nhà để bán): lập hóa đơn chậm. Thời điểm xác định thuế của xây dựng, lắp đặt là thời điểm nghiệm thu, bàn giao, không phân biệt đã thu tiền hay chưa (Điều 16 Nghị định 181/2025/NĐ-CP). Nhiều DNNVV chưa thu được tiền nên chưa ghi doanh thu, chưa lập hóa đơn, cá biệt còn giấu biên bản nghiệm thu.
Trong lĩnh vực kinh doanh ô tô, xe máy: bán cho khách hàng không phải cơ quan, tổ chức với giá ghi trên hóa đơn thấp hơn giá giao dịch trên thị trường, có trường hợp thấp hơn cả giá tính lệ phí trước bạ. Đây là hành vi lập hóa đơn phản ánh không đúng giá trị thực tế.
– Điều chỉnh thuế GTGT đầu vào, đầu ra không đúng quy định. Nhiều DNNVV lợi dụng quy định khai bổ sung để điều chỉnh tăng, giảm số thuế của kỳ trước mà không có hóa đơn, chứng từ chứng minh. Mục đích là giảm thuế phải nộp kỳ này hoặc tăng số thuế được khấu trừ chuyển kỳ sau.
Quy định hiện hành về khai bổ sung tại Điều 12 Nghị định 252/2026/NĐ-CP và khoản 6 Điều 23 Nghị định 181/2025/NĐ-CP như sau:
- Sai sót làm tăng thuế phải nộp hoặc giảm số được hoàn: khai bổ sung vào kỳ có sai sót, nộp số thuế tăng thêm và tiền chậm nộp.
- Sai sót chỉ làm tăng, giảm số thuế GTGT được khấu trừ chuyển kỳ sau: khai phần chênh lệch vào kỳ phát hiện.
- Thời hạn tự khai bổ sung là 05 năm kể từ ngày hết hạn nộp hồ sơ của kỳ có sai sót (khoản 5 Điều 12 Luật 108/2025/QH15). Trước đây là 10 năm.
– Xác định sai thuế suất thuế GTGT. Với hàng xuất khẩu, doanh nghiệp khai thuế suất 0% nhưng không đủ điều kiện tại Điều 18 Nghị định 181/2025/NĐ-CP: hợp đồng, chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt, tờ khai hải quan. Chứng từ thanh toán phải là giấy báo Có của ngân hàng bên xuất khẩu về tiền nhận từ tài khoản bên nhập khẩu (khoản 3 Điều 27 Nghị định 181/2025/NĐ-CP). Trường hợp đối tác nước ngoài trả tiền vào tài khoản cá nhân của chủ doanh nghiệp không đáp ứng điều kiện này.
– Liên quan đến khu phi thuế quan, doanh nghiệp chế xuất: thuế suất 0% chỉ áp dụng cho hàng bán từ nội địa cho tổ chức trong khu phi thuế quan và tiêu dùng trong khu phục vụ trực tiếp sản xuất xuất khẩu. Có DNNVV bán hàng vào khu công nghiệp thông thường, hoặc cho doanh nghiệp không phải doanh nghiệp chế xuất, nhưng vẫn khai 0%.
– Kê khai nhầm thuế suất: khai mặt hàng chịu thuế suất 10% thành 5%, hoặc đưa mặt hàng chịu thuế sang không chịu thuế. Từ 01/7/2025 đến hết 31/12/2026, nhiều hàng hóa, dịch vụ được giảm thuế suất 10% xuống 8% theo Nghị định 174/2025/NĐ-CP. Áp mức 8% cho hàng thuộc nhóm loại trừ (viễn thông, tài chính, ngân hàng, bất động sản, sản phẩm kim loại…) là sai phạm hay gặp.
– Phân bổ thuế GTGT đầu vào được khấu trừ sai tỷ lệ. Doanh nghiệp vừa có hoạt động chịu thuế vừa không chịu thuế, không hạch toán riêng được, phải phân bổ theo tỷ lệ doanh thu chịu thuế trên tổng doanh thu. Từ 20/6/2026, doanh thu chịu thuế để phân bổ gồm cả doanh thu hàng hóa thuộc diện không phải kê khai, tính nộp (Điều 3 Nghị định 144/2026/NĐ-CP). Có doanh nghiệp cố ý tính sai tỷ lệ để tăng số thuế được khấu trừ.
2. Hành vi gian lận thuế TNDN
Thuế suất TNDN phổ thông hiện là 20%. Doanh nghiệp có tổng doanh thu năm không quá 03 tỷ đồng áp dụng 15%, trên 03 tỷ đến 50 tỷ đồng áp dụng 17% (Điều 11 Nghị định 320/2025/NĐ-CP). Khoản chi được trừ phải thực tế phát sinh, liên quan đến sản xuất, kinh doanh, có đủ hóa đơn, chứng từ. Khoản thanh toán từng lần từ 05 triệu đồng trở lên còn phải có chứng từ không dùng tiền mặt (khoản 1 Điều 9 Nghị định 320/2025/NĐ-CP). Các sai phạm về chi phí thường gặp:
– Tăng giá vốn: tìm cách tăng giá vốn hàng bán, nhất là doanh nghiệp được chiết khấu mua hàng do mua số lượng lớn. Giá vốn sai còn do xác định sai giá trị sản phẩm dở dang và hàng tồn kho. Có DNNVV trên bảng Nhập – Xuất – Tồn ngày 31/12 không còn hàng nhưng vẫn xuất bán. Một số doanh nghiệp không đánh giá dở dang cuối kỳ, không phân bổ chi phí thu mua, kết chuyển hết chi phí công cụ, dụng cụ vào kỳ để tối đa giá vốn.
– Với doanh nghiệp sản xuất, giá vốn còn bị nâng qua định mức vật tư cao hơn thực tế. Có doanh nghiệp không xây dựng định mức mà hạch toán tiêu hao vượt mức, lợi dụng việc doanh nghiệp tự xây dựng định mức, vì chỉ một vài ngành có định mức sản xuất chung như xây dựng, cầu đường, xăng dầu, dệt may…, còn lại phần lớn chưa có định mức chung. Hao hụt vượt định mức không được khấu trừ thuế GTGT phần vượt (khoản 1 Điều 23 Nghị định 181/2025/NĐ-CP). Kín đáo hơn là thỏa thuận với nhà cung cấp nâng báo giá đầu vào, trong khi giá thị trường thấp hơn nhiều.
– Trích khấu hao vào chi phí vượt mức quy định. Mức trích, thời gian khấu hao theo quy định của Bộ trưởng Bộ Tài chính, hiện là Thông tư 45/2013/TT-BTC (đã sửa đổi), tiếp tục áp dụng đến khi có văn bản thay thế nhưng không quá 31/12/2026. Các sai phạm hay gặp:
- Tính khấu hao tròn tháng thay vì theo số ngày tăng, giảm tài sản.
- Khấu hao nhanh khi kinh doanh lỗ. Theo khoản 6 Điều 10 Nghị định 320/2025/NĐ-CP, chỉ được khấu hao nhanh nếu bảo đảm kinh doanh có lãi.
- Trích khấu hao tài sản không có giấy tờ chứng minh quyền sở hữu (trừ tài sản thuê tài chính), hoặc tài sản không được quản lý, hạch toán trên sổ sách.
- Trích khấu hao ô tô chở người từ 09 chỗ trở xuống cả phần nguyên giá vượt 1,6 tỷ đồng/xe.
– Gian lận chi phí tiền lương: chi phí lương không đủ hồ sơ hoặc hồ sơ lao động giả. Có DNNVV đăng tin tuyển dụng thu nhập hấp dẫn để thu hồ sơ, sau đó không tuyển nữa và không trả lại hồ sơ. Thế là bảng lương có danh sách chi trả “ảo”, doanh nghiệp tự điều tiết quỹ lương vào giá vốn, chi phí quản lý doanh nghiệp. Chi phí lương ảo còn khó phát hiện hơn khi hợp đồng lao động chủ yếu là người trong gia đình dù không tham gia kinh doanh. Có DNNVV đẩy chi phí tiền lương cao hơn rất nhiều so với số thực trả cho người lao động. Theo khoản 8 Điều 10 Nghị định 320/2025/NĐ-CP, không được trừ tiền lương đã hạch toán nhưng thực tế không chi hoặc không có chứng từ thanh toán. Lương, thưởng không ghi điều kiện và mức hưởng tại hợp đồng lao động, thỏa ước hoặc quy chế cũng không được trừ.
– Bổ sung chức danh khống cho người không trực tiếp điều hành như thành viên hội đồng quản trị, ban kiểm soát để hạch toán thù lao. Thù lao trả cho sáng lập viên, thành viên HĐTV, HĐQT không trực tiếp điều hành không được tính vào chi phí được trừ. Tiền lương của chủ doanh nghiệp tư nhân, chủ công ty TNHH một thành viên do một cá nhân làm chủ cũng vậy.
– Một số DNNVV gộp các khoản tiêu dùng cá nhân vào chi phí dịch vụ mua ngoài: ô tô, điện thoại, xăng xe, ăn uống. Các khoản này khiến cơ quan thuế khó bóc tách, nhưng không đáp ứng điều kiện chi liên quan đến sản xuất, kinh doanh.
– Gian lận chi phí hoạt động tài chính (lãi vay). Theo Điều 10 Nghị định 320/2025/NĐ-CP, các khoản sau không được trừ:
- Lãi vay trả cho đối tượng không phải tổ chức tín dụng vượt mức quy định tại Bộ luật Dân sự (khoản 10). Trước đây mức khống chế là 150% lãi suất cơ bản theo Thông tư 96/2015/TT-BTC, nay không còn áp dụng.
- Lãi vay tương ứng phần vốn điều lệ còn thiếu theo tiến độ góp vốn (khoản 9).
- Lãi vay trong giai đoạn đầu tư: tính vào giá trị đầu tư, không đưa thẳng vào chi phí (khoản 18).
- Lỗ chênh lệch tỷ giá do đánh giá lại cuối kỳ các khoản mục tiền và khoản phải thu có gốc ngoại tệ (khoản 16).
- Doanh nghiệp có giao dịch liên kết: lãi vay được trừ theo pháp luật về quản lý thuế đối với giao dịch liên kết (điểm c khoản 4).
– Nhiều DNNVV lập khế ước vay khống với cá nhân để tăng chi phí tài chính. Có chủ doanh nghiệp dùng vốn vay ngân hàng cho tiêu dùng cá nhân (mua nhà, mua xe, đầu tư cổ phiếu) nhưng vẫn hạch toán lãi vay vào chi phí. Khoản lãi này không liên quan đến sản xuất, kinh doanh nên không được trừ.
– Các khoản chi phúc lợi: tiền nghỉ mát, hỗ trợ đi lại dịp lễ, Tết, đám hiếu, hỷ… Theo điểm d khoản 4 Điều 10 Nghị định 320/2025/NĐ-CP, phần chi phúc lợi vượt 01 tháng lương bình quân thực tế thực hiện trong năm không được trừ. Tiền thưởng phải ghi điều kiện, mức hưởng tại hợp đồng lao động, thỏa ước hoặc quy chế thưởng.
– Trong thu nhập khác và chi phí khác, DNNVV “lách” bằng cách hạch toán các khoản thuế truy thu, tiền phạt vi phạm hành chính, kể cả tiền chậm nộp thuế, vào chi phí. Tiền phạt vi phạm hành chính và tiền chậm nộp không được trừ (khoản 2 Điều 10 Nghị định 320/2025/NĐ-CP). Doanh nghiệp còn kê khai thiếu khoản thưởng, hỗ trợ của hãng, đối tác, khách hàng.
– Gian lận chi phí phân bổ. Có doanh nghiệp đưa toàn bộ công cụ, dụng cụ giá trị lớn, dùng nhiều năm vào chi phí một lần. Theo Thông tư 99/2025/TT-BTC, khoản này theo dõi trên TK 242 “Chi phí chờ phân bổ” (tên cũ “Chi phí trả trước”). Về thuế TNDN, công cụ, dụng cụ không đủ tiêu chuẩn TSCĐ được phân bổ tối đa 03 năm. Các khoản trích trước lớn như chi phí bảo hành, chi phí sửa chữa TSCĐ không chi hết hoặc thực tế không chi, nhưng doanh nghiệp không hoàn nhập để tăng thu nhập khác. Khoản trích trước theo kỳ hạn mà hết kỳ chưa chi hoặc chi không hết thì không được trừ (khoản 7 Điều 10 Nghị định 320/2025/NĐ-CP).
– Hợp pháp hóa hồ sơ trích lập dự phòng: nợ khó đòi, giảm giá hàng tồn kho, tổn thất đầu tư, bảo hành sản phẩm. Đây là hành vi tinh vi. Có DNNVV trích dự phòng nợ khó đòi nhưng không có biên bản đối chiếu công nợ, công văn đòi nợ, hoặc khai sai tuổi nợ để trích 100%. Theo Thông tư 99/2025/TT-BTC, mức trích với nợ quá hạn là 30% (từ 6 tháng đến dưới 1 năm), 50%, 70% và 100% (từ 3 năm trở lên). Dự phòng trích lập sai quy định không được trừ (khoản 5 Điều 10 Nghị định 320/2025/NĐ-CP).
– Sai phạm điển hình về doanh thu: không kê khai hàng hóa, dịch vụ mua vào, đồng thời không kê khai doanh thu. Hành vi này khó phát hiện ngay cả khi xác minh hóa đơn. Giảm trừ doanh thu qua giảm giá, chiết khấu không đúng quy định cũng hay gặp: có DNNVV khuyến mại, giảm giá sản phẩm mà không thực hiện thủ tục với Sở Công Thương nhưng vẫn giảm trừ doanh thu bán hàng. Khuyến mại không thực hiện đúng pháp luật thương mại thì giá tính thuế GTGT xác định như hàng biếu, tặng (khoản 2 Điều 6 Nghị định 181/2025/NĐ-CP).
– Với xây dựng, kinh doanh bất động sản, có doanh nghiệp không tạm nộp thuế TNDN theo đúng thu nhập dù đã xác định được chi phí tương ứng doanh thu. Thuế TNDN tạm nộp theo quý; tổng số tạm nộp 04 quý không được thấp hơn 80% số phải nộp theo quyết toán năm (Điều 24 Nghị định 252/2026/NĐ-CP). Nộp thiếu thì tính tiền chậm nộp trên phần thiếu.
– Các khoản thu nhập khác: tiền thanh lý TSCĐ, phế liệu, phế phẩm, nợ phải trả không xác định được chủ nợ, tiền phạt vi phạm hợp đồng thu được. DNNVV thường không hạch toán vào thu nhập khác. Qua sổ chi tiết tiền mặt (TK 111) và tiền gửi (TK 112), cơ quan thuế phát hiện số tiền tăng tương ứng. Trên tờ khai quyết toán TNDN, có doanh nghiệp điều chỉnh tăng, giảm thu nhập chịu thuế thiếu cơ sở. Có trường hợp đưa khoản thuế truy thu, tiền phạt của kỳ kiểm tra trước vào điều chỉnh giảm thu nhập chịu thuế kỳ này.
3. Hậu quả khi bị phát hiện và cách chủ động khắc phục
– Khi kiểm tra tại trụ sở người nộp thuế, thời hạn không quá 20 ngày kể từ ngày công bố quyết định, gia hạn một lần tối đa 20 ngày (Điều 22 Luật 108/2025/QH15). Hồ sơ rủi ro cao ở trụ sở cơ quan thuế được giải trình tối đa 02 lần, mỗi lần 10 ngày làm việc.
– Khai sai dẫn đến thiếu thuế bị phạt 20% số thuế khai thiếu. Hành vi trốn thuế bị phạt từ 1 đến 3 lần số thuế trốn (Điều 16, Điều 17 Nghị định 125/2020/NĐ-CP, theo Văn bản hợp nhất 27/2026/VBHN-NĐ-BTC). Ngoài tiền phạt, doanh nghiệp phải nộp tiền chậm nộp 0,03%/ngày (Điều 16 Luật 108/2025/QH15).
– Doanh nghiệp tự phát hiện sai sót, khai bổ sung và nộp đủ thuế trước khi công bố quyết định kiểm tra thì không bị xử phạt, nhưng vẫn nộp tiền chậm nộp. Rà soát định kỳ hóa đơn, chứng từ và hồ sơ chi phí giúp doanh nghiệp giảm rủi ro khi bị kiểm tra.
Tóm lại, gian lận thuế tại DNNVV làm giảm tính tuân thủ và gây tác động tiêu cực về kinh tế, xã hội. Gian lận làm thất thu ngân sách, kéo theo buôn lậu, làm xấu môi trường đầu tư và triệt tiêu cạnh tranh lành mạnh. Với dữ liệu hóa đơn điện tử và kiểm tra trực tuyến, khả năng cơ quan thuế phát hiện các hành vi trên ngày càng cao.
FTS Accounting giúp kế toán của bạn ghi chứng từ một lần, tự cập nhật kho, công nợ, thuế và sổ sách, nên dễ đối chiếu khi giải trình với cơ quan thuế. Đặt lịch demo FTS Accounting để xem quy trình kê khai thuế GTGT và quản lý TSCĐ trên phần mềm.





