
Bài viết tổng hợp các điểm cần lưu ý khi kế toán hàng tồn kho tại doanh nghiệp thương mại, sản xuất, xây dựng, nhà hàng, dịch vụ. Nội dung cập nhật theo Thông tư 99/2025/TT-BTC (áp dụng cho năm tài chính bắt đầu từ 01/01/2026, thay Thông tư 200/2014/TT-BTC). Doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn có thể áp dụng Thông tư 133/2016/TT-BTC.
1/ Về tài khoản:
TK 156 “Hàng hóa”: dùng trong doanh nghiệp có hoạt động thương mại, hàng mua về để bán, hàng hóa bất động sản…
TK 155 “Sản phẩm” (Thông tư 200 gọi là “Thành phẩm”): dùng trong doanh nghiệp sản xuất, sản phẩm làm ra để bán. Sản phẩm hình thành từ chi phí nguyên vật liệu, nhân công và chi phí chung. Lưu ý một số trường hợp sản xuất nhưng không dùng TK 155, mà theo dõi trên TK 154 rồi kết chuyển sang TK 632.
TK 154 “Chi phí sản xuất, kinh doanh dở dang”: thường gặp ở công ty xây dựng, nhà hàng, sản xuất công nghiệp, dịch vụ…
TK 151, 152, 153: hàng mua đang đi đường, nguyên vật liệu, công cụ dụng cụ.
TK 157: hàng gửi đi bán.
Lưu ý: danh mục Thông tư 99/2025/TT-BTC không còn TK 611 “Mua hàng” và TK 631 “Giá thành sản xuất”. Doanh nghiệp áp dụng Thông tư 133/2016/TT-BTC vẫn có TK 611. Doanh nghiệp được tự mở tài khoản chi tiết theo nhu cầu quản lý và được sửa đổi tên, số hiệu, kết cấu tài khoản nếu không làm thay đổi chỉ tiêu trên báo cáo tài chính, kèm Quy chế hạch toán kế toán (khoản 2 Điều 11 Thông tư 99/2025/TT-BTC).
2/ Khi tăng ghi Nợ, khi giảm ghi Có. Với hàng tồn kho mua ngoài, căn cứ vào hóa đơn, chứng từ mua hàng. Với nhập kho sản phẩm trong doanh nghiệp sản xuất, cần có bảng tính giá thành để xác định đơn giá nhập kho (Nợ TK 155/Có TK 154, lập phiếu nhập kho tại phân hệ hàng tồn kho).
Các khoản thuế không được hoàn (thuế GTGT đầu vào không được khấu trừ, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế nhập khẩu, thuế bảo vệ môi trường…) được tính vào giá trị hàng tồn kho (Phụ lục II Thông tư 99/2025/TT-BTC, nguyên tắc kế toán hàng tồn kho).
3/ Lưu ý khi bán hàng hóa, ghi nhận giá vốn:
Bán sản phẩm, hàng hóa: cần lưu ý phương pháp tính giá xuất kho. Phải chạy tính giá xuất kho thì bút toán giá vốn mới được thực hiện (Nợ TK 632/Có TK 155, 156). Thông tư 99/2025/TT-BTC cho phép 05 phương pháp tính giá trị hàng xuất kho, tồn kho:
+ Giá đích danh.
+ Bình quân gia quyền (theo kỳ hoặc sau từng lần nhập). Phương pháp bình quân gia quyền tháng hiện được dùng phổ biến.
+ Nhập trước, xuất trước (FIFO).
+ Giá bán lẻ: dùng cho ngành bán lẻ như siêu thị, giá trị hàng tồn kho bằng giá bán trừ lợi nhuận biên theo tỷ lệ phần trăm hợp lý.
+ Chi phí chuẩn: có thể áp dụng cho doanh nghiệp sản xuất.
Phương pháp đã chọn phải áp dụng nhất quán, trừ khi thay đổi chính sách kế toán. Phương pháp “nhập sau, xuất trước” không có trong danh mục này. Trước đây, Thông tư 200/2014/TT-BTC chỉ quy định 03 phương pháp (đích danh, bình quân gia quyền, FIFO).
Hàng khuyến mại không thu tiền, không kèm điều kiện mua hàng: giá trị hàng tồn kho ghi vào chi phí bán hàng. Khuyến mại kèm điều kiện (ví dụ mua 2 tặng 1): phân bổ số tiền thu được cho cả hàng bán và hàng khuyến mại, giá trị hàng khuyến mại ghi vào giá vốn.
4/ Bán dịch vụ, sản phẩm xây lắp…: khi xác định được doanh thu thì kết chuyển giá vốn.
Nợ TK 632/Có TK 154 theo từng dịch vụ, hạng mục công trình. TK 154 về nguyên tắc phải theo dõi chi tiết theo từng đối tượng để làm cơ sở xác định giá vốn. Thực tế, nhiều kế toán không theo dõi được chi tiết nên khó tính giá vốn. Nguyên tắc chung là ghi nhận doanh thu đồng thời ghi nhận giá vốn tương ứng, tuy nhiên thực tế đôi lúc không hoàn toàn như vậy. Ví dụ, nhà hàng có doanh thu hằng ngày nhưng có thể tập hợp chi phí và xác định giá vốn một lần vào cuối tháng.
Để theo dõi chi tiết từng công trình, cần xác định chi phí dùng riêng cho từng sản phẩm, công trình, dịch vụ. Chi phí chung không theo dõi riêng được thì phân bổ theo tiêu thức phù hợp. Một số trường hợp không cần theo dõi chi tiết, ví dụ không có sản phẩm dở dang, mọi việc đã hoàn thành và đã ghi nhận hết giá vốn.
5/ Về định mức
+ Cơ quan thuế không yêu cầu đăng ký định mức. Định mức do doanh nghiệp tự xây dựng và lưu hành nội bộ.
+ Về thuế GTGT: hàng hao hụt vượt định mức thì không được khấu trừ thuế GTGT đầu vào của phần vượt (khoản 1 Điều 23 Nghị định 181/2025/NĐ-CP).
+ Về thuế TNDN: từ kỳ tính thuế 2025, áp dụng Luật Thuế TNDN 67/2025/QH15, Nghị định 320/2025/NĐ-CP và Thông tư 20/2026/TT-BTC (thay Thông tư 78/2014/TT-BTC, Thông tư 96/2015/TT-BTC). Khoản chi được trừ phải thực tế phát sinh, liên quan đến sản xuất kinh doanh và có đủ hóa đơn, chứng từ (khoản 1 Điều 9 Nghị định 320/2025/NĐ-CP). Trước đây, theo Thông tư 96/2015/TT-BTC, chi phí bị loại trừ khi vượt định mức chỉ áp dụng với các nguyên vật liệu được Nhà nước ban hành định mức.
Nên xây dựng định mức để làm cơ sở giải trình chi phí cấu thành sản phẩm, bảo vệ giá vốn.
6/ Về công suất máy sản xuất:
Lưu ý khấu hao phần không đạt công suất cần hạch toán vào giá vốn chứ không đưa vào chi phí tính giá thành.
7/ Về hạch toán tỷ giá: hàng tồn kho mua bằng ngoại tệ ghi theo tỷ giá giao dịch thực tế tại thời điểm mua. Theo Thông tư 99/2025/TT-BTC, tỷ giá giao dịch thực tế là tỷ giá mua bán chuyển khoản trung bình của ngân hàng thương mại nơi doanh nghiệp thường xuyên giao dịch, hoặc tỷ giá xấp xỉ chênh lệch không quá ±1%. Trước đây, Thông tư 200/2014/TT-BTC dùng tỷ giá bán của ngân hàng khi ghi nhận nợ phải trả.
Trường hợp có ứng trước, phần giá trị tương ứng với khoản đã ứng trước ghi theo tỷ giá tại thời điểm ứng trước. Các khoản thuế tính theo tỷ giá tính thuế.
8/ Về dự phòng giảm giá hàng tồn kho: theo Thông tư 99/2025/TT-BTC (TK 2294) và chuẩn mực kế toán hàng tồn kho (VAS 02).
+ Nợ TK 632/Có TK 2294
Khi hàng tồn kho hư hỏng, giảm giá, có giá trị thuần có thể thực hiện được thấp hơn giá gốc, cần xem xét trích lập dự phòng.
Giá trị trích lập dự phòng = Số lượng tồn kho x (giá gốc theo sổ kế toán – giá trị thuần có thể thực hiện được)
* Trích lập dự phòng theo từng loại vật tư, hàng hóa, sản phẩm, không theo từng chiếc đơn lẻ.
+ Tại thời điểm lập báo cáo tài chính, trích bổ sung hoặc hoàn nhập phần chênh lệch. Nếu trước khi nộp báo cáo đã bán các hàng tồn kho giảm giá đó sau ngày kết thúc kỳ kế toán, thì giá bán trừ chi phí bán hàng là một cơ sở xác định giá trị thuần có thể thực hiện được. Tham khảo chuẩn mực kế toán “Các sự kiện phát sinh sau ngày kết thúc kỳ kế toán năm”.
+ Hồ sơ dự phòng: lập theo chế độ tài chính hiện hành về trích lập dự phòng và lưu cùng biên bản kiểm kê, chứng từ xác định giá trị thuần.
Về thuế TNDN, khoản trích lập và sử dụng dự phòng không đúng quy định thì không được trừ khi tính thuế (khoản 5 Điều 10 Nghị định 320/2025/NĐ-CP). Hồ sơ trích lập của nhiều kế toán còn sơ sài, thiếu cơ sở nên dễ bị loại.
Nếu hàng giảm giá rõ rệt mà kế toán không trích lập dự phòng, đợi đến khi bán mới ghi nhận khoản lỗ lớn, thì có rủi ro về thuế không? Trả lời: vẫn có. Chi phí phải ghi nhận đúng kỳ. Cơ quan thuế có thể căn cứ các yếu tố liên quan để kết luận hàng đã giảm giá từ năm trước, lẽ ra phải trích lập nhưng kế toán không trích lập.
9/ Về tính giá thành:
Trong doanh nghiệp sản xuất: cần xác định công ty có bao nhiêu loại sản phẩm, sản xuất hàng loạt hay theo đơn đặt hàng. Thuế không yêu cầu đăng ký định mức nhưng doanh nghiệp nên xây dựng để có cơ sở giải trình và quản trị chi phí. Chi phí cần theo dõi riêng cho từng loại sản phẩm. Chi phí chung thì phân bổ, thường theo phương pháp hệ số hoặc tỷ lệ nguyên vật liệu. Kế toán cần làm việc với phòng kỹ thuật để xây dựng hệ số phân bổ phù hợp. Bảng tính giá thành thường lập hằng tháng hoặc hằng quý.
Trong nhà hàng:
+ Chi phí nguyên vật liệu là đặc thù nhất. Nên có định lượng món ăn (ví dụ món lẩu gồm những nguyên vật liệu gì) để lập kế hoạch mua hàng, quản trị doanh thu, chi phí.
+ Dùng tỷ lệ chi phí nguyên vật liệu trên doanh thu để kiểm soát rủi ro lãng phí nguyên vật liệu hoặc bỏ sót doanh thu.
+ Cách hạch toán chi phí nguyên vật liệu thường gặp. C1: hạch toán thẳng vào TK 621 (Thông tư 99/2025/TT-BTC) hoặc TK 154 (Thông tư 133/2016/TT-BTC) mà không qua kho. C2: hạch toán qua TK 152, lập phiếu xuất kho dựa trên định lượng, cuối tháng điều chỉnh theo kiểm kê thực tế. C3: căn cứ kết quả kiểm kê cuối tháng, lập phiếu xuất một lần. Tùy mục đích cụ thể để chọn cách phù hợp.
+ Với hàng hóa như bia, rượu, thuốc lá, kem: lập phiếu xuất kho ghi nhận giá vốn, số lượng căn cứ phần mềm bán hàng (ví dụ phần mềm POS). Để kiểm soát hàng hóa, doanh thu, cần có quy trình kiểm kê, xử lý chênh lệch và thực hiện nghiêm. Hiện tượng kiểm kê hàng này thừa, hàng kia thiếu thường do thu ngân nhập nhầm mã hàng, nên cần quy định để hạn chế.
Trong lĩnh vực xây dựng:
+ Lưu ý không vượt định mức, dự toán. Nếu thay đổi so với dự toán phải có phụ lục điều chỉnh. Có nhà thầu ghi nhận chi phí vật liệu vượt nhu cầu; khoản chi không đúng thực tế bị loại khi tính thuế TNDN. Hãy đối chiếu định mức, dự toán, biên bản nghiệm thu.
+ Kế toán cần bộ phận kỹ thuật hỗ trợ để xác định lượng nguyên vật liệu phù hợp. Chi phí phải được lên kế hoạch trước, tránh hóa đơn về sau thời điểm nghiệm thu. Tập hợp chi phí đúng hạng mục công trình; doanh thu ghi nhận theo hạng mục nào thì chi phí cũng theo hạng mục đó, làm cơ sở hạch toán giá vốn. Tránh trường hợp có doanh thu mà không biết kết chuyển giá vốn thế nào.
- Về xử lý hàng hóa bị âm kho: âm kho thường do nhầm mã kho, do đã xuất bán mà chưa nhập kho (thường vì chưa có hóa đơn hoặc hàng không có hóa đơn). Kế toán cần tìm đúng nguyên nhân rồi mới xử lý. Không áp dụng các cách xử lý chưa rõ nguyên nhân. Hóa đơn lập cho giao dịch không có thật thì không được khấu trừ thuế GTGT (khoản 15 Điều 23 Nghị định 181/2025/NĐ-CP) và có thể bị xử phạt.





