QUY TRÌNH QUẢN LÝ CÔNG NỢ, GIẢM THIỂU RỦI RO TÀI CHÍNH

QUY TRÌNH QUẢN LÝ CÔNG NỢ, GIẢM THIỂU RỦI RO TÀI CHÍNH

Quản lý công nợ sao cho chặt chẽ là câu hỏi nhà quản trị và kế toán đặc biệt quan tâm. Bán chịu cho khách hàng giúp tăng doanh số nhanh, nhưng tiềm ẩn rủi ro nợ xấu và khó thu hồi.

Ngoài công nợ phải thu, phải trả, doanh nghiệp còn có các khoản công nợ khác như tạm ứng, nội bộ, thuế, bảo hiểm, ngân hàng… Cùng FTS tìm hiểu cách xây dựng quy trình quản lý công nợ hiệu quả, đúng quy định kế toán, thuế hiện hành.

1. Quy trình quản lý công nợ là gì?

Quy trình quản lý công nợ (Debt management process) là các bước ghi nhận, theo dõi khoản phải thu của khách hàng khi doanh nghiệp bán hàng hóa, dịch vụ. Quy trình cũng gồm các khoản phải trả nhà cung cấp khi mua sản phẩm, dịch vụ của doanh nghiệp, cá nhân khác. Mục tiêu là giúp doanh nghiệp kiểm soát tài chính hiệu quả hơn.

Trên sổ sách, công nợ với người mua, người bán được theo dõi chi tiết trên Sổ chi tiết thanh toán với người mua (người bán) – Mẫu S31-DN, S32-DN với khoản bằng ngoại tệ (Phụ lục III Thông tư 99/2025/TT-BTC). Doanh nghiệp được tự thiết kế sổ nhưng phải tuân thủ Luật Kế toán và ban hành Quy chế hạch toán kế toán.

2. Tầm quan trọng của việc quản lý công nợ phải thu, phải trả

Quản lý công nợ phải thu không tốt có thể dẫn đến nợ xấu, thậm chí không thu hồi được. Khi đó doanh nghiệp chịu tổn thất vì bán hàng không thu được tiền, phải trích lập dự phòng rồi xóa nợ. Điển hình là trường hợp nới lỏng chính sách bán chịu để tăng doanh số: báo cáo có lãi nhưng dòng tiền âm, rủi ro tài chính cao.

Ngược lại, khi doanh nghiệp là bên mua, thanh toán không đúng hạn làm giảm uy tín với nhà cung cấp. Doanh nghiệp có thể bị hạ độ tín nhiệm, bị dừng cấp hàng và gặp các rủi ro khác.

3. Quy trình 8 bước quản lý công nợ phải trả

Một quy trình quản lý công nợ phải trả chung cho doanh nghiệp gồm 8 bước:

Bước 1: Tiếp nhận yêu cầu thanh toán công nợ;

Bước 2: Tổng hợp chứng từ, hóa đơn mua hàng;

Bước 3: Kiểm tra và đối chiếu hóa đơn, chứng từ;

Bước 4: Hạch toán, cấn trừ công nợ;

Bước 5: Lên kế hoạch thanh toán công nợ;

Bước 6: Lập phiếu chi, hồ sơ giải ngân;

Bước 7: Thanh toán công nợ cho nhà cung cấp;

Bước 8: Lưu trữ hồ sơ thanh toán công nợ.

a. Bước 1: Tiếp nhận yêu cầu thanh toán công nợ

Kế toán tiếp nhận yêu cầu thanh toán từ nhà cung cấp, xác minh số lượng hàng hóa, dịch vụ, giá trị, hạn thanh toán. Yêu cầu thanh toán phải khớp với điều khoản đã thống nhất trong hợp đồng và đơn đặt hàng.

b. Bước 2: Tổng hợp hóa đơn, chứng từ mua hàng

Kế toán tổng hợp toàn bộ hóa đơn, chứng từ mua hàng của nhà cung cấp: hóa đơn, biên bản giao nhận, phiếu nhập kho, xác nhận thanh toán… Chứng từ được phân loại theo ngày, nhà cung cấp và các tiêu chí nội bộ để dễ quản lý giao dịch.

Hóa đơn đầu vào hiện là hóa đơn điện tử. Kế toán nên tra cứu hóa đơn trên hệ thống của cơ quan thuế trước khi ghi nhận, vì hóa đơn có mã được cơ quan thuế cấp mã trước khi gửi người mua.

c. Bước 3: Kiểm tra, đối chiếu chứng từ, hóa đơn

Kế toán kiểm tra trạng thái công nợ hiện tại của nhà cung cấp, bảo đảm thông tin trên hồ sơ khớp với yêu cầu thanh toán. Nếu doanh nghiệp đã thanh toán một phần hoặc toàn bộ trước đó, kế toán tính lại số còn nợ.

Hóa đơn sai tên, địa chỉ, số tiền bằng chữ nhưng đúng mã số thuế, số tiền, thuế suất thì người bán chỉ cần thông báo, không phải lập lại hóa đơn (điểm a khoản 1 Điều 10 Thông tư 91/2026/TT-BTC). Sai số tiền, thuế suất, tiền thuế thì người bán phải lập hóa đơn điều chỉnh hoặc thay thế; với người mua là tổ chức, hộ, cá nhân kinh doanh, hai bên phải lập văn bản thỏa thuận trước (điểm b khoản 1 Điều 10).

d. Bước 4: Hạch toán, cấn trừ công nợ

Trước khi thanh toán, kế toán xác định khoản nào được phép cấn trừ. Việc này phụ thuộc điều khoản hợp đồng, số tiền trả trước hoặc thỏa thuận khác với nhà cung cấp. Đồng thời, đối chiếu công nợ và khoản thanh toán với chứng từ, đơn đặt hàng, hợp đồng để số liệu và điều khoản chính xác.

Khi có nhiều khoản nợ, kế toán xác định thứ tự ưu tiên cấn trừ theo hạn thanh toán, mức độ ưu tiên và yếu tố khác. Kế toán cần thông báo cho nhà cung cấp số tiền sẽ cấn trừ để tránh hiểu lầm.

Lưu ý thuế: bù trừ công nợ mua – bán được coi là thanh toán không dùng tiền mặt nếu việc bù trừ được quy định trong hợp đồng và có biên bản đối chiếu. Bù trừ qua bên thứ ba cần biên bản ba bên. Phần còn lại sau bù trừ từ 05 triệu đồng trở lên phải thanh toán không dùng tiền mặt (khoản 2 Điều 26 Nghị định 181/2025/NĐ-CP).

Sau khi thống nhất với nhà cung cấp, kế toán thực hiện cấn trừ: lấy số tiền phải trả ban đầu trừ đi số được cấn trừ. Giao dịch được ghi nhận trên phần mềm kế toán để theo dõi và báo cáo.

e. Bước 5: Lên kế hoạch thanh toán công nợ cho nhà cung cấp

Căn cứ hạn thanh toán, mức độ ưu tiên và tình hình tài chính, kế toán lập kế hoạch ưu tiên các khoản quan trọng trước. Ví dụ, ưu tiên khoản sắp đến hạn hoặc khoản ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động hằng ngày.

Kế toán lập bảng kế hoạch thanh toán gồm khoản nợ, hạn thanh toán, số tiền và nguồn tiền dự kiến. Kế hoạch được theo dõi để không bỏ sót khoản nợ quan trọng. Nếu không thể trả đúng hạn, kế toán liên hệ sớm với nhà cung cấp để giải thích và thương lượng gia hạn.

f. Bước 6: Lập phiếu chi, hồ sơ giải ngân

Kế toán lập phiếu chi (mẫu tham khảo 02-TT, Phụ lục I Thông tư 99/2025/TT-BTC; doanh nghiệp được tự thiết kế) với các thông tin:

  • Ngày lập phiếu chi;
  • Tên và địa chỉ nhà cung cấp;
  • Số hóa đơn, tham chiếu giao dịch mua hàng;
  • Số tiền thanh toán;
  • Nội dung chi: sản phẩm, dịch vụ mua và mục đích chi;
  • Chữ ký của những người liên quan trên phiếu chi.

Mẫu chứng từ tự thiết kế vẫn phải đủ nội dung theo Điều 16 Luật Kế toán. Kế toán trưởng không được ký “thừa ủy quyền” chức danh người quản lý doanh nghiệp trên chứng từ (khoản 4 Điều 10 Thông tư 99/2025/TT-BTC).

Kế toán lập hồ sơ giải ngân thể hiện nguồn tiền và mục đích chi:

  • Ngày giải ngân;
  • Tên và thông tin nguồn tiền;
  • Nội dung chi: nhà cung cấp, số hóa đơn;
  • Số tiền giải ngân, phương thức thanh toán.

Kế toán ghi chép đầy đủ thông tin trên hồ sơ giải ngân: giao dịch mua hàng, tình trạng thanh toán… Phiếu chi và hồ sơ giải ngân phải được người có thẩm quyền phê duyệt.

g. Bước 7: Thanh toán công nợ cho nhà cung cấp

Khi phiếu chi và hồ sơ đã được duyệt, kế toán thanh toán theo phương thức đã thống nhất với nhà cung cấp. Sau đó thông báo cho nhà cung cấp và gửi thông tin giao dịch. Giao dịch được ghi nhận trên phần mềm kế toán để theo dõi và lập báo cáo tài chính.

Lưu ý: hàng hóa, dịch vụ mua từng lần từ 05 triệu đồng trở lên (giá đã có thuế GTGT) phải có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt để được khấu trừ thuế GTGT đầu vào. Nộp tiền mặt vào tài khoản bên bán không được chấp nhận (Điều 26 Nghị định 181/2025/NĐ-CP). Ngưỡng 05 triệu đồng cũng áp dụng cho chi phí được trừ khi tính thuế TNDN (Điều 9 Nghị định 320/2025/NĐ-CP).

h. Bước 8: Lưu trữ hồ sơ thanh toán công nợ

Khi thanh toán hoàn tất, kế toán lưu toàn bộ chứng từ, hồ sơ liên quan: phiếu chi, hóa đơn đã thanh toán, biên bản đối chiếu… Chứng từ dùng trực tiếp để ghi sổ kế toán phải lưu trữ ít nhất 10 năm (khoản 5 Điều 41 Luật Kế toán). Hóa đơn, chứng từ điện tử lưu trên phương tiện điện tử, bảo đảm tra cứu được trong thời hạn lưu trữ.

4. Quy trình quản lý công nợ phải thu cho mọi doanh nghiệp

a. Quy trình quản lý công nợ trong doanh nghiệp

  • Bước 1: Xây dựng bộ phận quản lý công nợ và chính sách bán chịu cụ thể

Bộ phận chuyên trách theo sát công nợ, tránh rủi ro chưa kiểm soát. Hợp đồng, cam kết phải ghi rõ thời hạn trả nợ, số tiền nợ và mức phạt khi chậm trả.

  • Bước 2: Thiết lập quy trình và sơ đồ thu hồi công nợ chặt chẽ

Mục đích là xử lý công nợ rõ ràng, nhanh chóng: ai phụ trách khách hàng nào, thực hiện từng bước ra sao.

  • Bước 3: Gửi hóa đơn và đề nghị thanh toán cho khách hàng sớm nhất có thể

Hóa đơn điện tử phải lập đúng thời điểm theo Nghị định 254/2026/NĐ-CP. Lập sai thời điểm khi bán hàng bị phạt từ 0,5 đến 1,5 triệu đồng ngay từ 01 hóa đơn (khoản 2 Điều 24 Nghị định 125/2020/NĐ-CP, sửa bởi Nghị định 310/2025/NĐ-CP). Đề nghị thanh toán ghi rõ thời hạn khách cần trả, giúp nhắc khách và rút ngắn thời gian thu hồi.

  • Bước 4: Thường xuyên nhắc khách hàng khi sắp đến hoặc đã quá hạn

Khi sắp đến hạn, gửi email hoặc gọi điện nhắc khách. Khi cần, hẹn gặp trực tiếp để trao đổi việc trả nợ.

b. Quy trình thu hồi công nợ

  • Xác định số tiền tối thiểu cần thu từ mỗi khách hàng.

Đây là bước đầu tiên. Kế toán phân tích ngân sách để biết cần thu tối thiểu bao nhiêu mới bảo đảm hoạt động kinh doanh. Từ đó doanh nghiệp tính được khả năng thu hồi nợ.

  • Phân loại thành các nhóm nợ.

Khoản nợ có thể chia thành nợ ngắn hạn, nợ dài hạn, nợ khó đòi. Phương thức thu hồi cần linh hoạt để vừa thu được nợ vừa giữ quan hệ. Với nợ quá hạn, doanh nghiệp áp dụng Thông tư 99/2025/TT-BTC trích dự phòng phải thu khó đòi trên TK 2293:

  • 30% với nợ quá hạn từ 6 tháng đến dưới 1 năm;
  • 50% từ 1 năm đến dưới 2 năm;
  • 70% từ 2 năm đến dưới 3 năm;
  • 100% từ 3 năm trở lên.

Thời gian quá hạn tính theo hạn trả nợ gốc trong hợp đồng ban đầu, không tính gia hạn. Khoản trích hoặc hoàn nhập ghi vào chi phí quản lý doanh nghiệp. Nợ đã xóa vẫn được theo dõi; khi thu hồi được thì ghi vào TK 711.

  • Chọn người thu hồi nợ phù hợp.

Người thu hồi nợ cần có khả năng thuyết phục, làm việc trực tiếp được và có quan hệ tốt với khách hàng. Tùy từng trường hợp mà chọn người phù hợp.

  • Nhắc, thông báo cho khách hàng về thời hạn khoản nợ.

Trước hạn trả nợ khoảng 10 ngày, nên nhắc khách qua email, điện thoại, hoặc hẹn gặp trực tiếp với khách hàng quan trọng.

  • Đàm phán với khách nợ về việc trả nợ.

Cần khéo léo trong giao tiếp, ứng xử: có lúc cứng rắn, kiên quyết, có lúc mềm dẻo khi đàm phán.

  • Nếu không giải quyết được thì khởi kiện ra tòa án.

Đây là giải pháp cuối cùng khi các cách khác không hiệu quả. Khởi kiện tốn nhiều thời gian, công sức, nên ưu tiên đàm phán khéo léo để thu hồi nợ.

  • Cân nhắc kỹ trước khi cho khách hàng nợ.

Trước khi bán chịu, cần xem xét khả năng trả nợ, mức vốn, uy tín của khách hàng và việc khách còn nợ nơi khác không. Từ đó quyết định hạn mức nợ và thời gian trả để hạn chế rủi ro.

5. Quản lý công nợ trên phần mềm kế toán FTS

a. Quản lý công nợ phải thu:

  • Lập đơn hàng bán, hóa đơn bán kiêm xuất kho và các khoản phải thu khác (dịch vụ). Hóa đơn điện tử FTS E-Invoice (dùng kèm) được lập ngay trên chứng từ bán hàng.
  • Theo dõi thanh toán cho từng khách hàng, chi tiết từng hóa đơn, hợp đồng, đơn hàng. Đối trừ công nợ cho từng lần thanh toán.
  • Lập biên bản đối chiếu công nợ; đối chiếu và đóng sổ công nợ.
  • Khai thác báo cáo tình hình thanh toán, báo cáo tuổi nợ theo ngày phát sinh, báo cáo công nợ theo từng hợp đồng, đơn hàng, bảng kê hợp đồng bán.

b. Quản lý công nợ phải trả:

  • Lập đơn hàng mua, chứng từ nhập mua và các khoản phải trả khác; phân bổ chi phí mua hàng.
  • Thanh toán chi tiết cho từng nhà cung cấp, từng hóa đơn, hợp đồng. Đối trừ công nợ cho từng lần thanh toán.
  • Lập biên bản đối chiếu công nợ với nhà cung cấp.
  • Khai thác báo cáo tình hình thanh toán cho nhà cung cấp, báo cáo tuổi nợ phải trả theo ngày phát sinh, báo cáo công nợ theo từng hợp đồng, đơn hàng.

Muốn xem tuổi nợ, nợ đến hạn từng nhà cung cấp trên dữ liệu của chính doanh nghiệp bạn? Đặt lịch demo FTS Accounting đúng nghiệp vụ bạn cần.

[wpforms id=”2158″]

Bài viết có hữu ích với bạn không?