Thu nhập chịu thuế và thu nhập tính thuế theo quy định mới

Thu nhập chịu thuế và thu nhập tính thuế theo quy định mới

Thu nhập chịu thuế và thu nhập tính thuế là hai khái niệm nền tảng khi tính thuế thu nhập cá nhân (TNCN) và thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN). Bài viết giúp bạn nắm các khoản thu nhập chịu thuế, khoản không tính hoặc được miễn thuế, các khoản giảm trừ và cách xác định thu nhập tính thuế. Nội dung cập nhật theo Luật Thuế TNCN 109/2025/QH15, Luật Thuế TNDN 67/2025/QH15 và các văn bản hướng dẫn đang áp dụng.

1. Thu nhập chịu thuế là gì?

Thu nhập chịu thuế là khoản thu nhập thuộc diện phải tính thuế theo luật thuế. Từ thu nhập chịu thuế, trừ các khoản được trừ theo quy định sẽ ra thu nhập tính thuế.

a. Những khoản thu nhập phải chịu thuế

Thu nhập chịu thuế được xác định riêng cho từng sắc thuế: thu nhập chịu thuế TNCN và thu nhập chịu thuế TNDN.

Thu nhập chịu thuế TNCN. Theo Điều 3 Luật Thuế TNCN 109/2025/QH15 (hiệu lực 01/7/2026; riêng thu nhập từ kinh doanh, tiền lương, tiền công của cá nhân cư trú áp dụng từ kỳ tính thuế năm 2026), có 10 nhóm:

  • Thu nhập từ kinh doanh, gồm cả hành nghề độc lập, đại lý, thương mại điện tử và kinh doanh trên nền tảng số.
  • Thu nhập từ tiền lương, tiền công và các khoản có tính chất tiền lương, tiền công, bằng tiền hoặc không bằng tiền.
  • Thu nhập từ đầu tư vốn.
  • Thu nhập từ chuyển nhượng vốn, gồm cả chuyển nhượng chứng khoán.
  • Thu nhập từ chuyển nhượng bất động sản.
  • Thu nhập từ trúng thưởng (trừ trúng thưởng trong casino).
  • Thu nhập từ bản quyền, chuyển giao công nghệ.
  • Thu nhập từ nhượng quyền thương mại.
  • Thu nhập từ nhận thừa kế, quà tặng là chứng khoán, phần vốn, bất động sản hoặc tài sản phải đăng ký sở hữu, đăng ký sử dụng.
  • Thu nhập khác (nhóm mới), như chuyển nhượng tên miền “.vn”, tín chỉ các-bon, biển số xe trúng đấu giá, tài sản số.

Với tiền lương, tiền công, khoản 1–2 Điều 8 Nghị định 253/2026/NĐ-CP liệt kê các khoản phải tính vào thu nhập chịu thuế. Ví dụ: thù lao, nhuận bút, phần khoán chi vượt mức, tiền thưởng, phí hội viên ghi tên cá nhân, khoản doanh nghiệp đóng bảo hiểm nhân thọ, hưu trí tự nguyện cho người lao động.

Thu nhập chịu thuế TNDN. Gồm thu nhập từ hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ và thu nhập khác của doanh nghiệp. Căn cứ hiện hành là Luật Thuế TNDN 67/2025/QH15, Nghị định 320/2025/NĐ-CP (sửa bởi Nghị định 141/2026/NĐ-CP) và Thông tư 20/2026/TT-BTC. Thông tư 20/2026/TT-BTC có hiệu lực từ 12/3/2026, thay thế Thông tư 78/2014/TT-BTC và Thông tư 96/2015/TT-BTC.

Một số khoản thu nhập phải tính riêng, không bù trừ lãi lỗ với hoạt động sản xuất kinh doanh. Đó là thu nhập từ chuyển nhượng dự án và từ chuyển nhượng quyền thăm dò, khai thác, chế biến khoáng sản (Điều 7 Nghị định 320/2025/NĐ-CP). Lỗ chuyển nhượng bất động sản, dự án đầu tư không được bù vào thu nhập của hoạt động đang hưởng ưu đãi.

Trước đây, Điều 7 Thông tư 78/2014/TT-BTC (sửa đổi bởi Điều 5 Thông tư 96/2015/TT-BTC, áp dụng đến kỳ tính thuế 2024) liệt kê thu nhập chịu thuế TNDN gồm thu nhập từ hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ và một số nguồn thu nhập khác như:

+ Thu nhập từ chuyển nhượng chứng khoán, chuyển nhượng vốn.

+ Thu nhập từ chuyển nhượng quyền thăm dò, khai thác và chế biến khoáng sản, chuyển nhượng dự án đầu tư, chuyển nhượng bất động sản.

+ Thu nhập từ quyền sở hữu và sử dụng tài sản.

+ Thu nhập từ cho thuê dưới mọi hình thức.

+ Thu nhập từ thanh lý, chuyển nhượng tài sản.

+ Thu nhập từ lãi tiền gửi, lãi cho vay vốn.

+ Thu nhập từ việc bán ngoại tệ.

+ Thu nhập từ trúng thưởng.

+ Thu nhập từ bản quyền.

+ Thu nhập từ nhượng quyền thương mại.

+ Thu nhập từ nhận thừa kế.

+ Thu nhập từ nhận quà tặng.

+ Thu nhập từ chênh lệch tỷ giá…

Khi xác định thu nhập chịu thuế TNDN hiện nay, doanh nghiệp đối chiếu danh mục thu nhập khác tại Nghị định 320/2025/NĐ-CP và Thông tư 20/2026/TT-BTC.

b. Các khoản thu nhập không tính vào thu nhập chịu thuế hoặc được miễn thuế

Thông tư 111/2013/TT-BTC đã hết hiệu lực từ 01/7/2026, thay bằng Thông tư 87/2026/TT-BTC. Danh mục hiện hành nằm tại Luật 109/2025/QH15 và Điều 8 Nghị định 253/2026/NĐ-CP. Với tiền lương, tiền công, các khoản sau không tính vào thu nhập chịu thuế TNCN:

  • Khoán chi văn phòng phẩm, công tác phí, điện thoại, trang phục trong mức quy định. Mức áp dụng với người lao động ở doanh nghiệp là mức phù hợp với chi phí được trừ khi tính thuế TNDN; phần vượt phải tính thuế.
  • Các khoản trợ cấp, phụ cấp không tính thuế (khoản 3 Điều 8 Nghị định 253/2026/NĐ-CP):

+ Trợ cấp ưu đãi người có công; phụ cấp quốc phòng, an ninh.

+ Phụ cấp độc hại, nguy hiểm; phụ cấp thu hút, phụ cấp khu vực.

+ Trợ cấp tai nạn lao động, thai sản một lần, hưu trí một lần, tuất và khoản khác theo pháp luật bảo hiểm xã hội.

+ Trợ cấp khó khăn đột xuất, trợ cấp thất nghiệp, thôi việc, mất việc làm; trợ cấp bảo trợ xã hội.

  • Tiền ăn giữa ca, ăn trưa trong mức 1,2 triệu đồng/người/tháng, áp dụng từ 01/7/2026. Doanh nghiệp tự nấu, mua suất ăn hoặc cấp phiếu ăn thì không tính.
  • Tiền nhà, điện, nước do doanh nghiệp trả thay: chỉ tính vào thu nhập chịu thuế phần thực trả, tối đa 15% tổng thu nhập chịu thuế tại đơn vị. Nhà do doanh nghiệp xây cho người lao động ở thì không tính.
  • Bảo hiểm không bắt buộc và không tích lũy phí do doanh nghiệp mua cho người lao động, như bảo hiểm sức khỏe, bảo hiểm tử kỳ không hoàn phí.
  • Phương tiện đưa đón người lao động theo quy chế.
  • Chi hiếu, hỉ theo quy chế, phù hợp mức được trừ khi tính thuế TNDN.
  • Chi đào tạo phù hợp công việc.
  • Các khoản tiền thưởng không tính thuế:

+ Tiền thưởng kèm theo danh hiệu, hình thức khen thưởng theo pháp luật thi đua khen thưởng.

+ Tiền thưởng về phát minh, sáng chế được cơ quan có thẩm quyền công nhận.

Trước 01/7/2026, theo Thông tư 111/2013/TT-BTC, các khoản tiền thưởng không tính thuế còn gồm: tiền thưởng kèm theo giải thưởng quốc gia, quốc tế được Nhà nước Việt Nam thừa nhận; tiền thưởng cho việc phát hiện, khai báo hành vi vi phạm pháp luật với cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Lưu ý: khoản doanh nghiệp đóng bảo hiểm nhân thọ, hưu trí tự nguyện cho người lao động là thu nhập chịu thuế. Khi tính thu nhập tính thuế, người lao động được trừ khoản này tối đa 03 triệu đồng/tháng (mục 2).

Ngoài ra, Điều 4 Luật 109/2025/QH15 quy định 21 khoản thu nhập được miễn thuế TNCN. Ví dụ: lãi tiền gửi tại tổ chức tín dụng, lãi hợp đồng bảo hiểm nhân thọ, kiều hối, lương hưu do Quỹ BHXH chi trả, học bổng, bồi thường bảo hiểm. Tiền lương làm đêm, làm thêm giờ trong mức pháp luật lao động quy định cũng được miễn; phần vượt mức phải chịu thuế.

Với thuế TNDN, Điều 4 Nghị định 320/2025/NĐ-CP liệt kê các khoản thu nhập được miễn thuế. Đáng chú ý, doanh nghiệp có tổng doanh thu năm đến 01 tỷ đồng được miễn thuế TNDN từ 01/01/2026 (khoản 15 Điều 4, bổ sung bởi Nghị định 141/2026/NĐ-CP).

2. Phân biệt thu nhập chịu thuế và thu nhập tính thuế

a. Thu nhập chịu thuế

Thu nhập chịu thuế là tổng các khoản thu nhập thuộc diện chịu thuế trong kỳ tính thuế. Với thuế TNCN, đó là các khoản theo Luật Thuế TNCN 109/2025/QH15 (trước 01/7/2026 là Điều 2 Thông tư 111/2013/TT-BTC), chưa trừ khoản giảm trừ nào.

b. Thu nhập tính thuế

Thu nhập tính thuế là thu nhập chịu thuế sau khi đã trừ các khoản được trừ theo quy định. Đây là cơ sở để áp thuế suất và tính số thuế phải nộp.

Với tiền lương, tiền công, theo Điều 8 Luật 109/2025/QH15 và Điều 46 Nghị định 253/2026/NĐ-CP:

Thu nhập tính thuế = Tổng thu nhập chịu thuế − Các khoản bảo hiểm được trừ − Giảm trừ gia cảnh − Giảm trừ từ thiện, y tế, giáo dục

  • Bảo hiểm được trừ: BHXH, BHYT, BHTN bắt buộc; BHXH, BHYT tự nguyện; bảo hiểm hưu trí bổ sung, hưu trí tự nguyện, nhân thọ tổng tối đa 03 triệu đồng/tháng.
  • Giảm trừ gia cảnh từ kỳ tính thuế 2026 (Nghị quyết 110/2025/UBTVQH15): 15,5 triệu đồng/tháng cho bản thân, 6,2 triệu đồng/tháng cho mỗi người phụ thuộc.
  • Giảm trừ mới: chi khám chữa bệnh thuộc danh mục BHYT tối đa 23 triệu đồng/năm; học phí tối đa 24 triệu đồng/năm, cho người nộp thuế và người phụ thuộc (Điều 11 Luật 109/2025/QH15).

Với thuế TNDN, thu nhập tính thuế được xác định từ thu nhập chịu thuế sau khi trừ thu nhập được miễn thuế và các khoản lỗ được chuyển. Lỗ được chuyển toàn bộ, liên tục, không quá 05 năm kể từ năm tiếp theo năm phát sinh lỗ (Điều 6 Nghị định 320/2025/NĐ-CP).

3. Cách xác định thu nhập tính thuế từ thu nhập chịu thuế

Từ thu nhập chịu thuế, bạn có thể xác định thu nhập tính thuế TNCN từ tiền lương, tiền công theo các bước sau:

Bước 1: Xác định kỳ tính thuế. Thu nhập từ tiền lương của cá nhân cư trú có kỳ tính thuế theo năm; với hợp đồng từ 03 tháng trở lên, doanh nghiệp khấu trừ theo thu nhập tính thuế tháng.

Bước 2: Xác định các khoản thu nhập chịu thuế trong kỳ.

Bước 3: Loại các khoản không tính vào thu nhập chịu thuế và thu nhập được miễn thuế.

Bước 4: Trừ các khoản bảo hiểm, giảm trừ gia cảnh, giảm trừ từ thiện, y tế, giáo dục theo công thức ở mục 2.

Ví dụ: Tháng 10/2026, anh A có thu nhập chịu thuế từ tiền lương là 30 triệu đồng, đã đóng bảo hiểm bắt buộc 3 triệu đồng (số giả định), có 1 người phụ thuộc.

Thu nhập tính thuế = 30 − 3 − 15,5 − 6,2 = 5,3 triệu đồng. Thuộc bậc 1 (đến 10 triệu đồng/tháng) của biểu thuế 5 bậc, thuế suất 5%. Số thuế tạm tính tháng là 5,3 × 5% = 0,265 triệu đồng, tức 265.000 đồng.

4. Cách điều chỉnh tờ khai thuế bị sai thông tin thu nhập tính thuế

Không ít trường hợp người nộp thuế xác định sai khoản thu nhập chịu thuế hoặc khoản giảm trừ. Khi đó, người nộp thuế phải khai bổ sung để bảo đảm đúng quyền lợi và nghĩa vụ. Theo Luật Quản lý thuế 108/2025/QH15, người nộp thuế chịu trách nhiệm về thông tin đã khai:

  • Thời hạn khai bổ sung là 05 năm kể từ ngày hết hạn nộp hồ sơ của kỳ có sai sót (khoản 5 Điều 12 Luật 108/2025/QH15). Trước đây thời hạn này là 10 năm.
  • Khai bổ sung cho kỳ có sai sót, dùng Mẫu 01/KHBS và 01-1/KHBS (Phụ lục I Thông tư 89/2026/TT-BTC). Nếu làm tăng số thuế phải nộp thì nộp số thuế tăng thêm và tiền chậm nộp 0,03%/ngày.
  • Đã khai bổ sung và nộp đủ thuế trước khi công bố quyết định thanh tra, kiểm tra hoặc trước khi bị phát hiện thì không bị xử phạt, nhưng vẫn phải nộp tiền chậm nộp.
  • Sai sót thuộc kỳ đã thanh tra, kiểm tra mà làm tăng thuế: không khai bổ sung mà nộp hồ sơ giải trình (Điều 12 Nghị định 252/2026/NĐ-CP).

FTS Accounting giúp doanh nghiệp ghi nhận đầy đủ doanh thu, chi phí và nghĩa vụ thuế trên cùng một hệ thống, từ chứng từ đến báo cáo. Doanh nghiệp dùng kèm FTS E-Invoice có thể lập chứng từ khấu trừ thuế TNCN điện tử cho người lao động. Đăng ký để được tư vấn và đặt lịch demo FTS Accounting.

[wpforms id=”2108″]

Bài viết có hữu ích với bạn không?