PHÂN BIỆT THUẾ TRỰC THU VÀ THUẾ GIÁN THU
Thuế là khoản thu bắt buộc, không hoàn trả trực tiếp, mà Nhà nước thu từ tổ chức, cá nhân thuộc diện phải nộp. Từ tiền lương, bữa ăn ở nhà hàng, vé xem phim đến gói bánh mua ở cửa hàng tiện lợi, mỗi người đều đang trả nhiều loại thuế khác nhau. Xét theo cách thu, thuế được chia thành hai nhóm: thuế trực thu và thuế gián thu. Bài viết của FTS giúp bạn phân biệt hai nhóm này, kèm ví dụ theo quy định thuế đang áp dụng năm 2026.
1. Thuế trực thu
1.1. Khái niệm thuế trực thu
Thuế trực thu (Direct taxes) là loại thuế đánh vào thu nhập và lợi nhuận, trong đó người nộp thuế đồng thời là người chịu thuế. Người chịu thuế không chuyển được gánh nặng thuế sang người khác qua giá bán. Các sắc thuế trực thu phổ biến là thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) và thuế thu nhập cá nhân (TNCN).
Thuế trực thu có thể do người nộp thuế tự kê khai, nộp, hoặc do tổ chức trả thu nhập khấu trừ tại nguồn, như thuế TNCN từ tiền lương. Cá nhân đủ điều kiện còn được ủy quyền cho tổ chức trả thu nhập quyết toán thay (Mẫu 08/UQ-QTT-TNCN, Thông tư 89/2026/TT-BTC).
Ví dụ thuế TNCN: từ kỳ tính thuế 2026, người lao động được giảm trừ gia cảnh 15,5 triệu đồng/tháng cho bản thân và 6,2 triệu đồng/tháng cho mỗi người phụ thuộc (Nghị quyết 110/2025/UBTVQH15). Nếu thu nhập tính thuế sau giảm trừ còn dương, doanh nghiệp khấu trừ thuế theo biểu lũy tiến trước khi trả lương (Điều 50 Nghị định 253/2026/NĐ-CP).
Với lao động không ký hợp đồng hoặc hợp đồng dưới 03 tháng, khoản chi trả từ 05 triệu đồng/lần trở lên được khấu trừ 10% trước khi trả. Cuối năm, người lao động quyết toán hoặc ủy quyền quyết toán để xác định số thuế phải nộp thêm hoặc được hoàn.
Ví dụ thuế TNDN: thuế suất chung là 20%. Doanh nghiệp có tổng doanh thu năm không quá 03 tỷ đồng áp dụng 15%, trên 03 tỷ đến không quá 50 tỷ đồng áp dụng 17% (Điều 11 Nghị định 320/2025/NĐ-CP).
1.2. Lợi ích của thuế trực thu
Kiềm chế lạm phát: khi có lạm phát, Nhà nước có thể điều chỉnh chính sách thuế thu nhập để giảm nhu cầu hàng hóa, dịch vụ. Khi nhu cầu giảm, áp lực tăng giá cũng giảm.
Công bằng: thuế trực thu được xem là công bằng nhờ nguyên tắc lũy tiến. Người có thu nhập thấp nộp ít hơn, người có thu nhập cao nộp nhiều hơn. Ví dụ, thuế TNCN từ tiền lương áp dụng biểu lũy tiến từng phần 5 bậc (Luật Thuế TNCN 109/2025/QH15).
Giảm bất bình đẳng: tiền thuế được dùng cho lợi ích chung của xã hội như giao thông công cộng, đường xá, trường học.
1.3. Nhược điểm của thuế trực thu
Thủ tục phức tạp hơn: người nộp thuế phải theo dõi thu nhập, chi phí và thực hiện nhiều bước. Thuế TNCN từ tiền lương được khấu trừ trong năm và quyết toán theo năm. Thuế TNDN tạm nộp theo quý, quyết toán năm; tổng số tạm nộp 04 quý không được thấp hơn 80% số phải nộp theo quyết toán (Điều 24 Nghị định 252/2026/NĐ-CP).
Khả năng trốn thuế vẫn có thể xảy ra: dù Nhà nước đã áp dụng nhiều biện pháp, vẫn có hành vi gian lận để nộp thuế thấp hơn mức phải nộp, như che giấu thu nhập, khai khống chi phí.
2. Thuế gián thu
2.1. Khái niệm thuế gián thu
Thuế gián thu (Indirect tax) đánh vào hàng hóa và dịch vụ. Khác với thuế trực thu, người nộp thuế không phải là người chịu thuế; người chịu thuế là người tiêu dùng cuối cùng. Bên bán thu thuế qua giá bán rồi kê khai, nộp vào ngân sách nhà nước. Với cùng một hàng hóa, dịch vụ, mức thuế như nhau với mọi người mua.
Ví dụ: thuế GTGT là thuế gián thu, có các mức thuế suất 0%, 5% và 10% (Luật Thuế GTGT 48/2024/QH15). Từ 01/7/2025 đến hết 31/12/2026, nhiều hàng hóa, dịch vụ chịu 10% được giảm còn 8% (Nghị định 174/2025/NĐ-CP). Doanh nghiệp nộp thuế theo phương pháp khấu trừ được khấu trừ thuế đầu vào, nên phần thuế thực chất do người tiêu dùng cuối cùng gánh.
Thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế xuất khẩu, nhập khẩu cũng là thuế gián thu. Cơ sở sản xuất, nhập khẩu nộp các khoản thuế này rồi tính vào giá bán, nên người mua cuối cùng là người chịu thuế.
2.2. Lợi ích của thuế gián thu
- Mọi người đều đóng góp: người có thu nhập thấp thường không phải nộp thuế trực thu, nhưng vẫn đóng góp qua thuế gián thu khi mua hàng.
- Khó trốn hơn do thu qua giá bán: thuế đã nằm trong giá, người mua trả ngay khi mua hàng. Tuy vậy, gian lận vẫn có thể xảy ra, như mua bán hóa đơn, lập hóa đơn cho giao dịch không có thật, không xuất hóa đơn khi bán hàng.
- Việc thu thuế thuận tiện: người tiêu dùng không phải làm thủ tục kê khai. Doanh nghiệp bán hàng là bên lập hóa đơn, kê khai và nộp thuế.
2.3. Nhược điểm của thuế gián thu
- Tính lũy thoái: người thu nhập thấp và người thu nhập cao trả cùng mức thuế trên cùng hàng hóa, nên tỷ trọng thuế trên thu nhập của người thu nhập thấp cao hơn.
- Làm hàng hóa, dịch vụ đắt hơn: thuế được cộng vào giá bán. Ví dụ thuốc lá, rượu, ô tô nhập khẩu chịu thêm thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế nhập khẩu.
- Người dân ít để ý đến khoản thuế mình trả, vì thuế nằm trong giá. Ngược lại, với thuế trực thu, người nộp thuế biết rõ số thuế mình nộp.
- Có thể làm rộng khoảng cách giàu nghèo: hàng hóa chất lượng cao, chịu thuế cao, chủ yếu phục vụ người có thu nhập cao.
3. Phân biệt thuế trực thu và thuế gián thu
Thuế trực thu và thuế gián thu có những điểm giống và khác nhau dưới đây.
3.1. Điểm giống nhau giữa thuế gián thu và thuế trực thu
- Đều mang tính bắt buộc;
- Đều là nguồn điều tiết thu nhập của cá nhân, tổ chức trong xã hội;
- Đều là phương thức thu thuế do pháp luật về thuế quy định;
- Đối tượng có nghĩa vụ phải dành một khoản nhất định để nộp vào ngân sách nhà nước.
3.2. Điểm khác nhau
| Tiêu chí | Thuế trực thu | Thuế gián thu |
| Đối tượng chịu thuế | Người chịu thuế đồng thời là người nộp thuế. | Người chịu thuế không đồng thời là người nộp thuế. |
| Các loại thuế phổ biến | Thuế thu nhập doanh nghiệp;
Thuế thu nhập cá nhân; Thuế sử dụng đất, thuế tài nguyên… |
Thuế xuất khẩu, nhập khẩu;
Thuế tiêu thụ đặc biệt; Thuế giá trị gia tăng… |
| Mức độ tác động | Ít tác động vào giá cả thị trường vì đánh vào thu nhập, kết quả kinh doanh. | Tác động trực tiếp đến giá cả thị trường qua giá bán hàng hóa, dịch vụ. |
| Mức độ quản lý | Khó thu hơn vì phải dựa vào thu nhập, kết quả kinh doanh mà người nộp thuế tự kê khai.
Nhà nước tăng kiểm soát qua khấu trừ tại nguồn và yêu cầu thanh toán không dùng tiền mặt từ 05 triệu đồng để khoản chi được trừ khi tính thuế TNDN. |
Dễ thu hơn vì thuế cấu thành trong giá bán, được kiểm soát qua hóa đơn điện tử. |
| Hình thức nộp thuế | Người nộp thuế tự khai, nộp hoặc được tổ chức trả thu nhập khấu trừ tại nguồn. | Người chịu thuế trả thuế qua giá; bên bán kê khai, nộp thay vào ngân sách. |
| Trốn thuế | Có khả năng, như che giấu thu nhập, khai khống chi phí. | Khó trốn hơn do thu qua giá bán, nhưng vẫn có gian lận như mua bán hóa đơn, không xuất hóa đơn. |
| Phương thức điều tiết | Điều tiết trực tiếp qua thu nhập. | Điều tiết gián tiếp qua giá bán hàng hóa, dịch vụ. |
| Phạm vi thu thuế | Phạm vi hẹp hơn. | Phạm vi rộng. |
| Ưu điểm | Kiềm chế lạm phát, giảm bất bình đẳng, bảo đảm công bằng theo khả năng nộp thuế. | Thu thuế thuận tiện, nguồn thu ổn định; khó trốn thuế hơn. |
| Hạn chế | Khó thu, thủ tục kê khai, quyết toán phức tạp; vẫn có hành vi gian lận để nộp ít hơn mức phải nộp. | Khó bảo đảm công bằng vì người thu nhập thấp hay cao đều trả cùng mức thuế trên cùng hàng hóa. |
Việc phân biệt thuế trực thu và thuế gián thu có 3 ý nghĩa:
- Giúp lựa chọn phương thức điều tiết phù hợp với nền kinh tế, từ đó xây dựng sắc thuế phản ánh đúng phạm vi tác động.
- Giúp cơ quan quản lý thuế xác định đối tượng, căn cứ tính thuế, cách thu và biện pháp quản lý phù hợp với từng loại thuế.
- Phương thức điều tiết ảnh hưởng đến tâm lý người chịu thuế. Thuế trực thu dễ tạo cảm giác gánh nặng, có thể dẫn đến khai không đúng. Thuế gián thu ít tạo cảm giác này vì người tiêu dùng xem thuế là một phần của giá.
Kết luận
Thuế TNDN, TNCN (trực thu) và thuế GTGT (gián thu) là những sắc thuế doanh nghiệp xử lý hằng tháng, hằng quý. FTS Accounting lên bảng kê và tờ khai thuế GTGT từ hóa đơn mua vào, bán ra đã ghi nhận trên chứng từ. Để lại thông tin dưới đây để được tư vấn và đặt lịch demo.
[wpforms id=”2108″]





